Bildigim bilmedigim

Hani bir laf var ya “Bildigim tek sey hicbir sey bilmedigimdir” diye, baktim Sokrates’e atfediliyormus. Cok alcakgonulluymus kendisi, acaba elini omzuna koyup “yapma be Sokratcigim, sen de bir iki bir sey ogrenmissindir su fani hayatta” diyen dostlari var miydi? Neyse, sulandirdim meseleyi, adamin derdi daha felsefiydi tabii, onlara hic girmeden direk teget gecelim.  Benim asil ilgimi cezbeden cokbilmislik.  Itiraf ediyorum, icten ice bir kiskanclik duyuyor olabilirim bu “ben her seyi bilirim” havasindaki insanlara. Sahsen ben beceremiyorum o “hmm, bu dag cok alcak, benim yarattigim daha yuksek olur” modunda dolasmayi.

Ne zaman karsima bir cokbilmislik ornegi ciksa nedense aklima Cabo San Lucas’taki Amerikali turistler gelir.  Cabo San Lucas Baja California yarimadasinin en uc noktasi olan, cogunlukla Amerikali turistlere yonelik bir tatil beldesi.  Marmaris’in Meksikancasi gibi gelir bana.  Fi tarihinde benim de ucum bir sekilde orada cikmisti.  Acik havaya atilmis masalari olan bir yerde yemek yiyoruz bir aksam. Birden bir yerden bir Amerikali turist, gayet rahat garsona sesleniyor “El cheque por favor!” Garson durumu garipsemiyor, alismis olsa gerek, getiriyor hesabi adama. Adam acaba “ya kivirdim iki gunde Ispanyolcayi!” diye sevinmis midir bilmem.  Ama o “el cheque por favor!”da, gayet bir kendine guven vardi.  Ingilizce “Check, please!” diye hesap isteyen eleman, Ispanyolca ingilizce’nin uzantisiymis gibi “el cheque..”  diye cevirmeyi uygun gormus, ama Ispanyolca’da cheque banka ceki iken hesap istemek icin “la cuenta, por favor” demek gerekiyor.  Garsonlar alismislar muhtemelen, bu herif benden niye cek istiyor demeden hesabi goturuyorlar. Adam da muhtemelen el cheque diyerek hesap istedigine inanmaya devam edecek.

Burada tabii “hahaha, ben biliyorum ne oldugunu, dangalak Amerikali turist bilmiyor” gibi bir cikarim yapilmasini istemiyorum, iki gidim Ispanyolcamla boyle bir iddia komik olurdu. Aslinda belki soylemek istedigim tam da bu iki gidim, yalapsap bilgiyle cilginca iddiali olmak, hatta bu iddiayla baskalarina ustunluk taslamak (arrogance yani).  Bu turist ornegi tam karsilamiyor belki ama etrafta oyle cok ki bu iddialilik. Herkeste cok bende cok yok diye eksik hissediyorum kendimi vallahi.

Sanirim biraz ortalamanin ustu etkisi’nden kaynaklaniyor bu iddialilik.  Cogu insan kendisini ortalamanin ustunde degerlendiriyor ya? Eger ortalamanin ustundeysen, cogu insan da senin altinda oluyor artik degerlendirme yapilan kategori neyse onda.  Bu durumda ortamda en uzaga kim iseyecek gibi bir durum varsa “bence ben ortalamanin ustundeyim, bu diger elemanin benim iseyebilecegimden uzaga iseme ihtimali %50den dusuk, o zaman?” diyerek iddiali tavirlara girebilir.  Ama iste, yanlis bir kabullenme ile baslayinca, sonuc da yanlis oluyor.  “Ortalamanin ustundeyim” diyen herkesin ortalamanin ustunde olmasi mumkun degil, istatistiki olarak cogu sey normal dagilima sahip dogada.  Atiyorum bir populasyondaki insan boylari normal dagilima sahip.  Bu insanlarin yuzde 80’i cikip benim boyum ortalamadan uzun diyemez.

Neyse, benim nacizane fikrim, bu ortalamanin ustu etkisiyle minik minik megalomaniler olusuyor, sonra da bu her seyi ben bilirim havalari, iddialilik.

Alakali olsa da farkli dinamikleri olan ikinci bir ihtimal ise suursuzluk.  Kendinin ortalamanin neresinde oldugunu dusunmuyorsun, karsindakinin nerede oldugunu dusunuyorsun.  Karsindakinin oldugu yer hakkinda cikarim yapip kendini ona gore konumluyorsun ve “iyyy siz ne cahilsiniz, ben ne cok sey biliyorum halbuki” tarzi bir cokbilmislige giriyorsun. (Sen degil cicim, genelliyorum, ustune alinma hemen.) Eger suursuzun tekiysen, karsindakinin durumunu konumunu duzgunce degerlendirmen mumkun degil. Karsinda Einstein olsa “aptal sen de, git su sacina basina bir ceki duzen ver de gel, birak lise 2 fizigimle ben tartisirim kuantum fizigini!” dersin suursuzsan.

Bununla direk alakali olmasa da hastasi oldugum bir suursuzluk cesidi var: kult filmler/kimsenin bilmedigi super filmler gibi basliklara “eternal sunshine of the spotless mind” yazmak, yeni tinilar kesfetme aparati’na “sting-shape of my heart” post etmek gibi seyler.  Bilumum sosyal networkte “favori filminiz” kismina ESOTSM yazmazsan dovuyorlar gibi bir durum varken “kimsenin bilmedigi”?  Etrafindakilerin neyi bilip neyi bilmedigi konusunda boyle suursuz olursan kendi bildigini kocaman sanman normal tabii.

Yanlis anlasilmasin, “bence soyle” diye ortaya cikmanin, bir iddiada bulunmanin hicbir kotu tarafi yok.  Benim tepki gosterdigim fikir/gorus/bilgi vs. ortaya koyarkenki tavir, iddiayi ortaya koyarkenki asiri iddialilik, alternatifin dogru olacagina hic ihtimal vermeme uzerinden, “siz ne bilirsiniz ki?” soslu karsindakini kucumseme.

Simdi okuyan da diyecek ki “Ah yavriim, biri sana tavir mi yapti, ustunluk mu tasladi?” Yok valla. Oyle aklima geldi dururken dururken.  Bu arada, ben sahsen oyle ego manyagi iddiali bir insan oldugumu dusunmuyorum, ama karakter olarak mesafeli biriyim (sosyal beceri acigim var).  O yuzden de saniyorum kendini begenmis, burnundan kil aldirmaz biri seklinde algilaniyorum.  Lisedeyken uzulurdum bu duruma, ama simdi “oyle algilaniyorsam oyledir napalim amaaaan” seklindeki siradan aldirmazligimla yaklasiyorum, rahvan giden atlarin rahatligi kimde var ehehe.

Biraz daginik oldu bu da boyle.  Atalarimizin binlerce yillik hikmet imbiginden suzulup gunumuze gelmis bir lafla kapatmak isterim:

Sen seni bil sen seni, sen seni bilmez isen patlatirlar enseni!

Olmadi, daha adam gibi bir lafla kapatayim, Yunus Emre’den gelsin: Hepisinden eyice, bir gonule girmektir!

Ekleme:

Sevgili Ani hanfendi bu yaziyi okuyunca gecenlerde annesinden gelen bir emailde aynen bundan bahsedildigini soyledi, usenmedi emaili buldu ve bana da yolladi.  Megersem “Dunning-Kruger effect” diye bir sey varmis!  Gidin okuyun wiki’den, linkini verdim.  Demek ki biraz kassam sosyal psikoloji dunyasina gunes gibi dogacagim, hehe (selam Pelin!).

Reklamlar

2 thoughts on “Bildigim bilmedigim

  1. Geri bildirim: Simdi Istanbul’da Olmak? « Sapkadan Cikan Tavsanlar

  2. Geri bildirim: Mutevazi ve ezik arasindaki ince cizgi | Sapkadan Cikan Tavsanlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s